Hoe maak je van baggeren een succes?

Verslag themadag Baggernet gehouden op 26 april 2005 in Haarlem 

Op deze themadag van Baggernet werd de aanpak van de stedelijke baggerproblematiek in de gemeente Haarlem belicht. De gemeente Haarlem en het Hoogheemraadschap van Rijnland hebben dit grootschalig baggerwerk innovatief op de markt gezet door het baggerbestek en het verwerkingsbestek apart aan te besteden. Daarnaast is optimaal gebruik gemaakt van de subsidieregeling SUBBIED. 
Verschillende partijen hebben samengewerkt om hetzelfde doel te behalen: het baggeren in stedelijk gebied op een slimme én kosteneffectieve manier, waarin ook nog eens gestreefd is naar optimalisatie van de verwerking van baggerspecie.
De themadag werd georganiseerd in samenwerking met de gemeente Haarlem, het Hoogheemraadschap van Rijnland, SenterNovem, en de Provincie Noord-Holland.
In de middag werd een excursie aangeboden naar het baggerwerk door Tauw en De Vries & Van de Wiel. 
Ruim 230 deskundigen uit de waterbodemwereld namen deel aan de themadag.

Ruud GrondelRuud Grondel, wethouder Milieu van de gemeente Haarlem, gaf een schets van de specifieke situatie in Haarlem: forse achterstand in het op diepte houden van de Spaarne, een belangrijke vaarweg voor de regio, met als gevolg een belabberde waterkwaliteit, geurhinder, en algenbloei in de zomermaanden. Samen met het Hoogheemraadschap van Haarlem is toen een integraal waterplan opgesteld – en ook de middelen voor de aanpak van het baggerwerk zijn gezamenlijk gegenereerd.
Het project kwam mede van de grond dankzij het Tienjarenscenario Waterbodems, dat een forse impuls betekende voor de regionale aanpak van baggerwerk. Door het TJS zijn belemmeringen voor verwerking, verspreiding en afzet/stort van bagger weggenomen en zijn een aantal financiële regelingen voor baggerwerk van de grond gekomen, zoals SUBBIED en de SVB. Wat dus helpt is dat de overheid weer een duidelijke regie voert over beleidsdoelen en uitvoeringspraktijk – waarbij marktwerking centraal staat. Openbare of zelfs Europese aanbesteding loont. Haarlem heeft veel baat bij het baggerwerk. Haarlem zit op een einde van afvoer van een water uit het Rijnlands gebied. Door het baggeren wordt het risico van waterophoping beperkt, de vaarweg verbeterd, en het leefmilieu voor de bewoners van woonarken gaat er op vooruit door vermindering van stank. Verder heeft baggeren een algehele verbetering van de kwaliteit van de waterbodem en van het water tot gevolg.

Peter Knaapen van Hoogheemraadschap Rijnland ging in op de samenwerking tussen overheden bij de aanpak van grootschalig baggerwerk. Samenwerking kan diverse vormen aannemen, zoals een regionale werkgroep of het Tienjarenscenario. Die samenwerking werd gestimuleerd door de financieringsregeling SUBBIED. Meerwaarde voor een gemeente om samen te werken met het hoogheemraadschap is dat zo geprofiteerd kan worden van de ervaring die het hoogheemraadschap heeft met grote baggerprojecten. Voor sommige gemeenten is baggeren namelijk een onbekende kwestie. In Haarlem bleek veel achterstallig onderhoud te zijn. Afzet van bagger is een hot item. Rode draad in het project is het hergebruik van bagger. Als beleid bij Rijnland is geformuleerd dat hergebruik wat duurder mag zijn dan storten. 
Bij het aanbesteden spelen de Europese regels een rol. De insteek daarvan is dat moet worden voorkomen dat altijd met dezelfde partijen wordt gewerkt. Elke partij die een werk kan uitvoeren moet de mogelijkheid krijgen om in te schrijven. Zo wordt ook bereikt dat het zicht verdwijnt op de vaardigheden van onbekende partijen. Bij de aanbesteding van adviesdiensten geldt bovendien dat de balans tussen prijs en kwaliteit van het werk goed moet zijn. Daarom wordt niet persé gezocht naar de goedkoopste oplossing. Het aanbesteden in twee delen (baggeren en verwerken) is goed bevallen en voor herhaling vatbaar.

Erik Labee, werkzaam bij Tauw en projectleider van het Haarlems baggerwerk, ging in op de uitvoering van het baggerproject. Bij aanvang werd als doel gesteld om binnen een korte termijn een grote hoeveelheid bagger te verwijderen: 525.000 m in slechts één jaar tijd. Het baggeren zou veel overlast geven op veel verschillende plekken in de stad, het was een complex werk waar veel partijen bij betrokken waren. Dus hoe korter het tijdsbestek, hoe minder risico’s en hoe korter de overlast. Doel van het baggerwerk was het op diepte brengen van vaarwegen en verbetering van de waterafvoer. Gezien de grote hoeveelheid bagger die vrijkwam, was afzet financieel en uitvoeringstechnisch een belangrijk aspect.
Op de kant zetten was geen optie in de stad. Hergebruik in de buurt bleek niet mogelijk. Het baggerwerk is daarom innovatief aanbesteed, in twee aparte bestekken: 1) het baggeren en transport van de bagger, 2) de verwerking van de bagger. Hiermee kon én de goedkoopste baggeraar én de goedkoopste verwerking gekozen worden. De marktwerking was dus optimaal. Met het afzetbestek werd, conform het beleid van Rijnland, tevens hergebruik gestimuleerd. Een groot deel van de Haarlemse bagger wordt uiteindelijk in Friesland hergebruikt, in een voormalige zandwinput.

Wim Haalboom van de Provincie Friesland reageerde niet zo blij te zijn met de Haarlemse bagger. In Friesland is hard gewerkt om voldoende depotruimte te creëren voor huidig en toekomstig gebruik. Doordat nu bagger uit Haarlem naar Friesland gebracht wordt, verliest Friesland bergingscapaciteit en raakt volgens Wim Haalboom het watersysteem uit balans. De afspraken van Depot+ worden volgens hem met voeten getreden. En ook al is de gehanteerde methode legaal, het is aan een opdrachtgever om in het bestek aan te geven waar een aannemer zich aan te houden heeft.

Erik Labee meent dat het open markt principe gehanteerd moet worden: bagger van elders weren houdt de verwerkingsprijs kunstmatig hoog. Friesland hoeft niet bang te zijn voor verlies van bergingscapaciteit; in de toekomst exporteert Friesland haar bagger misschien wel weer naar Zuid-Holland. Daarnaast is, volgens Erik Labee, de gevolgde werkwijze juridisch gezien de enige juiste.

SUBBIED heeft het baggeren een flinke impuls gegeven, blijkt uit een onlangs door SenterNovem gehouden enquête. José de Ruiter lichtte deze stimuleringsregeling nog eens toe. Uit de enquête blijkt dat 80% van de Subbiedaanvragers dankzij de regeling eerder en in kortere tijd is gaan baggeren. Ook de samenwerking tussen gemeente en waterschap heeft een forse impuls gekregen, waarmee structureel baggeren op de goede weg is geraakt. Verder blijkt dat Subbied de baggerachterstand voor de komende 10 jaar met 40% wegwerkt. De resultaten van de enquête zullen in de zomer 2005 worden gepubliceerd op www.senternovem/subbied.

Ook de aannemer is tevreden over de subsidieregelingen SUBBIED en SVB. Hans Tijhuis van Dosco Baggerwerken beaamde de positieve bevindingen van SenterNovem.
Toch noemde hij ook wat knelpunten bij de uitvoering van SUBBIED, zoals seizoensinvloeden, regelgeving, verwerking van bagger en administratie.
De SUBBIED-pot is weliswaar zo goed als leeg, maar toch wordt geadviseerd aanvragen in te blijven dienen, want misschien dat dan uit de nog volle SVB-pot geld richting SUBBIED wordt geschoven.
De Stimuleringsregeling Verwerking Baggerspecie vergt extra administratie voor de aannemer. Voor kleinere partijen bagger is deze regeling te bewerkelijk. Voor grote partijen bagger echter zeker de moeite waard.

Jacqueline Brouwer van SenterNovem riep de aanwezigen op aanvragen voor de SVB-regeling in te dienen. Ook in geval van twijfel: gewoon proberen! Er is nog een hoop geld in de pot. Zie www.senternovem.nl/svb.

Het beleid van de Provincie Noord-Holland is dat 50% van de baggerspecie wordt hergebruikt. Het Informatiepunt Baggerspecie Noord-Holland wil dat beleid faciliteren, door partijen op weg te helpen, samenwerking te bevorderen, informatie te verzamelen en te verspreiden. En in de toekomst ook vraag en aanbod op elkaar af te stemmen, te monitoren, en het netwerk verder uit te bouwen. Het IBNH is kosteloos te raadplegen, aldus Elmert de Boer. Zie voor uitgebreide informatie de website www.ibnh.nl.

Ook Friesland en Groningen hebben een provinciaal Informatiepunt Baggerspecie (www.baggerinformatie.nl en www.provinciegroningen.nl). En de Provincie Zeeland heeft een Informatiepunt grondstromen (www.vasb.nl).

Bij het onderdeel “Nieuwtjes voor en door Baggernetters” kwamen de volgende onderwerpen aan bod:

  • Roel Voetberg van Waterschap Hunze en Aa’s meldde dat Groningen dezelfde problematiek heeft als Haarlem. In Groningen is echter gekozen voor de economisch en kwalitatief meest aantrekkelijke aanbieding. Bij kwaliteit is o.a. gekeken naar effectiviteit van risicomanagement en competentie van personeel. Hierbij is de mediaan bepaald (dus niet het gemiddelde) en hebben de aannemers rapportcijfers gekregen. Groningen is erg tevreden over deze methodiek. Voor meer informatie: r.voetberg@hunzeenaas.nl
  • Tabe Tietema van Nimbio is op zoek naar pilot-projecten voor reinigend rijpen van baggerspecie (fytoremediatie). Partijen bagger van ca. 10.000 m3 die net gestort zijn of nog gestort gaan worden in een TOP. Geïnteresseerden kunnen contact opnemen met tabetietema@compuserve.com
  • Joost van der Plicht van Waterschap Rijn en IJssel vertelde over de onlangs i.s.m. TNO-NITG georganiseerde workshop over het omgaan met natuurlijke verontreinigingen in de waterbodem. Met name arseen en nikkel zijn in ogenschouw genomen. Die stoffen komen vaak samen voor in de waterbodem. De organisatoren willen graag input van de waterschappen: 
    • Herkennen de waterschappen de problematiek?
    • Wat doen ze met arseenrijke baggerspecie?
  • Reacties welkom! J.vanderplicht@wrij.nl 

De themadag werd afgerond met een excursie per boot en bus naar het Haarlems baggerwerk.